Eğitimin hedefi medya okuryazarlığıdır
Bugünün çocukları, teknolojinin ve medyanın hayatın her alanına girdiği bir dünyada büyüyor. Bu yüzden medya eğitimi gittikçe daha fazla önem kazanıyor. Waldorf eğitiminin amacı, çocukları hayata en iyi şekilde hazırlamaktır: Gençler okuldan ayrıldıklarında her türlü medyayı yerli yerinde kullanabilmeli; medyanın nasıl çalıştığını, duygularımızı, beğenilerimizi ve toplumu nasıl etkilediğini anlayabilmelidir.
Waldorf eğitimi, bu hedeflerin peşinden giderek günümüzün ihtiyaçlarına cevap verir. Onu diğer eğitim yaklaşımlarından ayıran şey ise çocukları medyayı bilinçli kullanmaya, yani medya okuryazarlığına, hangi yoldan götürdüğüdür.
Gelişim odaklı eğitim
Waldorf okullarında medya eğitimi, okulda hangi cihazların bulunduğuna göre değil, çocuğun gelişimine göre şekillenir. Çocuğun hayatında, dijital medyayı yoğun kullanmanın sağlıklı gelişimi engellediği dönemler vardır. Waldorf eğitimi bu dönemlerde derslerde dijital cihazlara başvurmaz.
Çocuğun gelişimindeki ilk aşama, kendi bedenini çalıştırması ve ona hâkim olmasıdır. Erken çocuklukta eğitimin en önemli görevi, çocuğu hareket becerilerini, dilini ve yaratıcı hayal gücünü geliştirmeye teşvik etmektir. Bu dönemde öncelik duyuların gelişimi ve beynin sağlıklı biçimlenmesidir. Gelişimi esas alan bir eğitim, sağlıklı bedensel gelişimi engelleyen her şeyi mümkün olduğunca dışarıda tutar. Bu sebeple Waldorf eğitimi, hayatın ilk yıllarında dijital cihaz kullanımını eğitim açısından yıkıcı kabul eder.
Ancak bu, Waldorf eğitiminin tutucu olduğu anlamına gelmez; aksine çocuğa yeni imkanlar açar: Çocuk, onu teşvik eden bir ortamda çok çeşitli etkinliklere yönlendirilir. Çünkü çocuklar dünyayı, içinde bir şeyler yaparak, yaşayarak tanımak ister.
Bu yüzden Waldorf eğitimi, yeni bir konuyu öğretirken önce pratik ve sanatsal etkinliklerden yola çıkar.
Waldorf bakış açısından medya eğitiminin boyutları
Birinci sınıfta okuma yazma öğrenmek, medya eğitiminin başlangıcıdır. Çocuk yazıyı kullanmayı öğrenir; yazı bugün de her türlü medya becerisinin temelidir.
Yazının yanında görüntü ve ses de çok eski zamanlardan beri insan kültürünü şekillendiren medya biçimleridir. Bu sebeple çocukların erken yaşta resim yapmayı ve bir müzik aleti çalmayı öğrenmeleri önemlidir. Bu beceriler, ileride medyayı değerlendirebilmelerine zemin hazırlar.
Elle yapılan (analog) işler, çocukların şeyleri kelimenin tam anlamıyla “kavramalarına”, yani hem elleriyle tutmalarına hem de anlamalarına yardımcı olur. Analog teknikleri tanıyan çocuk, ileride, dijital araçların ne zaman ve nasıl anlamlı biçimde kullanılabileceğini kendi deneyimine dayanarak değerlendirebilir.
Çocuklar altı-yedi yaşına kadar her şeyden önce gerçek dünyayı yaparak, yaşayarak deneyimlemelidir. Okula başlamalarıyla birlikte analog araçları anlamayı ve onlara hâkim olmayı öğrenmelidir. Bunun üzerine, on iki yaşından itibaren de dijital teknolojiyi anlayıp onunla çalışabilmelidir.
Dolaylı ve doğrudan medya eğitimi
Waldorf okullarında medya eğitimi iki yoldan ilerler: dolaylı ve doğrudan.
Dolaylı medya eğitimi
Dolaylı medya eğitimi, çocukların ve gençlerin bilgi çağında ihtiyaç duydukları, ama medyayı kullanarak kazanamayacakları becerileri geliştirmelerine yardım eder. Öğrencilere dikkatlerini toplamayı öğrenip çalıştırabilecekleri alanlar sunar. En önemlisi, gençler bu sayede öğrenmeyi öğrenir ve medyadan gelen sayısız bilgi parçasından anlamlı bir bütün oluşturmayı kavrar.
Dolaylı medya eğitimi, dijital çağın gerektirdiği kendini yönetebilme becerisini geliştirir.
Siber zorbalığın yaygınlaştığı bu çağda, çocukların başkalarına saygı ve anlayışla davranmayı yaşayarak öğrenebilecekleri ortamlara ihtiyacı vardır.
Dolaylı medya eğitimi, dijital iletişim çağının gerektirdiği sosyal becerileri geliştirir.
Doğrudan medya eğitimi
Doğrudan medya eğitimi ise mesela şu sorularla ilgilenir: İnternette doğru bilgiye nasıl ulaşırım? Herkesin görebileceği ortamlarda kendimi nasıl tanıtırım? Sosyal medyada nasıl davranırım? İnternette içerik üretme ve paylaşma imkanlarını nasıl akıllıca kullanırım? Hangi hatalardan ve tehlikelerden kaçınmalıyım?
Doğrudan medya eğitimi, çocukların farklı medya türlerinin nasıl çalıştığını, insanları nasıl etkilediğini ve nasıl anlamlı biçimde kullanılabileceğini anlamalarına yardım eder.
Okulun dengeleyici rolü
Pek çok çocuğun evde küçük yaşta dijital medya kullanması, okulun bu kullanımı daha da artırması gerektiği anlamına gelmez. Tam tersine, çocuklar bu cihazları bu kadar çok ve çeşitli biçimde kullandığı için, anaokulundan başlayarak okulun öncelikli görevi bunu sağlıklı bir şekilde dengelemektir. Kısacası okul çocuklarla birlikte, evde her zaman yapılamayanı yapmalıdır.
Filozof Gernot Böhme bu düşünceyi şöyle özetler: Eğitim, toplumun o an yöneldiği akıma uymak yerine, tam da bu akımın ihmal ettiği şeyi desteklemelidir.2
Waldorf okullarında, aksini gerektiren resmî bir düzenleme yoksa, on iki yaşından önce sınıfta bilgisayar kullanılmaz. Bilgisayarı anlamlı ve bilinçli kullanabilmek için çocuğun kendi başına düşünüp karar verebilmesi gerekir; çocukların çoğu bu yetiye ancak on iki yaş civarında ulaşır. Bilgisayar ancak o zaman eğitimde yararlı ve gerekli bir araç hâline gelir.
Özetle, bu iki yol birbirini tamamlar: Dolaylı medya eğitimi çocuğu ve genci kişisel olgunluğa taşır. Doğrudan medya eğitimi ise kendini yönetebilen bu genç insanın medya dünyasında bilinçli davranabilmesini sağlar. Böylece gençler medya okuryazarlığına ulaşır.
Waldorf eğitimine dayalı bir medya müfredatının temel fikri aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.
| 6 yaşa kadar (ilk yedi yıllık dönem) | 7–12 yaş (ikinci yedi yıllık dönem) | 13–18 yaş (üçüncü yedi yıllık dönem) | |
|---|---|---|---|
| Odak | Gerçek dünyayı bedeniyle, yaşayarak tanımak | Analog teknikler üzerinde çalışmak | Dijital teknolojiyi anlamak ve ona hâkim olmak |
| Dolaylı medya eğitimi | Medyadan uzak durmak Dünyayı farklı duyularla deneyimlemek Hareket, spor, öritmi (Waldorf’a özgü hareket sanatı) Dil, hayal gücünün gelişimi, müzik, resim, heykel |
Spor, kulüp etkinlikleri, koro, orkestra | Tiyatro, sosyal projeler |
| Doğrudan medya eğitimi | Hikâye anlatmak Sesli okumak |
Okuma yazma öğrenmek Okuma kültürü edinmek İnternetin tehlikelerini öğrenmek Dijital cihazlarla çalışmayı öğrenmek |
Film ve müzik yapımlarını anlamak Donanımı ve yazılımı anlamak Gazetecilik çalışmaları (basılı ya da dijital) Bilgi teknolojilerini bilinçli kullanmak |
Tablo, kaynaktaki grafiğin sadeleştirilmiş halidir. Grafikte dolaylı ve doğrudan medya eğitimi kesintisiz iki akış olarak gösterilir; dolaylı medya eğitimi on iki yaşından sonra da sürer.
Medyayı gündelik hayattan yola çıkarak anlamak
Eğitimciler medyayı, insanların onunla gündelik hayatta nasıl karşılaştığından yola çıkarak ele almalıdır. Bunun en iyi yolu şu soruyu sormaktır: İnsanlar hangi medya biçimleriyle karşılaşıyor ve bunlarla nasıl bir ilişki kuruyor? Bu açıdan bakınca tüm medya türleri üç katman üzerinden değerlendirilebilir:
- Medya içeriği: Ne anlatıldığı; medyanın insanlara aktardığı konular.
- Medya biçimi: Nasıl anlatıldığı; içeriğin yazı, durağan ya da hareketli görüntü ve ses (müzik ya da konuşma) yoluyla aktarılması.
- Medya taşıyıcısı: Neyin üzerinden ulaştığı; içeriğin üzerinde göründüğü fiziksel araç, mesela kâğıt, ekran ya da cihaz.
Medya eğitimi bu üç katmanın hepsini kapsamalıdır: yazı, görüntü ve ses gibi biçimleri, medya taşıyıcılarını ve medya içeriğini. İçerik seviyesinde özellikle eleştirebilme ve üzerine düşünebilme becerisi önem kazanır. Bir okulun medya konsepti bu katmanları rehber olarak kullanabilir.
Medya okuryazarlığının altı seviyesi
Bu üç katmanı temel alırsak, medya okuryazarlığı cihazları ustaca kullanabilmekten çok daha fazlasını kapsar ve altı seviyeye yayılır:
I. Medya içeriği
- Metinlerin, görüntülerin ve ses kayıtlarının içeriğini anlayabilmek ve değerlendirebilmek. Bunun için olabildiğince geniş bir genel kültür gerekir.
II. Medya biçimleri
- Okuyup yazabilmek.
- Görüntü ve film üretebilmek ve değerlendirebilmek.
- Müzik yapımları ve radyo programları üretebilmek ve değerlendirebilmek.
III. Medya taşıyıcıları
- Önemli cihazların ve internetin nasıl çalıştığını ana hatlarıyla kavramak; bunların arkasındaki toplumsal yapıları tanımak (Kime ait? Nasıl para kazanıyor?).
- Cihazların teknik kullanımına hâkim olmak.
- Cihazları bir öğrenme aracı olarak kullanabilmek: araştırma yapmak, sunum hazırlamak.
IV. Kendini yönetebilme
- Dikkatini toplayabilmek ve farkında olabilmek.
- Kendini denetleyebilmek, zihinsel disiplin kazanmak.
- Bir işe gönülden bağlanabilmek; ilgi duyup kendiliğinden harekete geçebilmek.
V. Sosyal beceriler
- Empati kurabilmek.
- Sorumluluk alabilmek.
- Yaratıcı, sanatsal ve estetik becerilerini geliştirmek.
VI. Uygulama becerisi
- Bir projeyi hayata geçirebilmek.
- Farklı stratejileri bilip uygulayabilmek.
- İşe uygun araçları ve yöntemleri kullanabilmek.
Kapsamlı bir medya eğitimi tüm bu alanları gözetmeli ve ilgili becerilerin gelişimini desteklemelidir. Waldorf okullarında medya eğitimi, medya okuryazarlığını geliştirme hedefi üzerine kuruludur. Bu yüzden ayrı bir ders değildir; tüm dersleri ilgilendirir.1
1 Boettger, Christian; Feles, Thorsten; Dillmann, Elke; Hübner, Edwin; Neumann, Robert (2021): Media Education in Steiner/Waldorf Schools – A good practice example: Curriculum and Equipment. Yayımlayan: European Council for Steiner Waldorf Education (ECSWE), Brüksel; Bund der Freien Waldorfschulen ve Freie Hochschule Stuttgart iş birliğiyle. 3. baskının İngilizce çevirisi (çev. Margy Walter), Ağustos 2021. ISBN 978-9-464-36709-6. Bölüm: “Media education at Steiner/Waldorf Schools – Curriculum”, s. 6–9. Bu metin İngilizce çeviriden sade Türkçeye uyarlanmıştır; birebir çeviri değildir.
2 Böhme, Gernot (1999): Bildung als Widerstand. Die Zeit içinde, Sayı 38, 16 Eylül 1999, s. 51 (Almanca aslından serbest aktarma).
